224. Odmienność i nieodmienność polskich nazwisk

1. Które polskie nazwiska się odmieniają?

Na tak postawione pytanie można by przekornie odpowiedzieć: wszystkie! Plaga dziwnego braku odmiany najprostszych nawet pod względem fleksji polskich nazwisk dotyka polskich tekstów od dawna. Tymczasem uproszczona zasada ogólna brzmi: jeśli tylko nazwisko daje się odmieniać, odmieniamy.

Odmieniać się będą zatem (rzeczownikowo) na przykład męskie nazwiska zakończone na spółgłoskę:

• Gollob — Gollobowie wyraźnie zdominowali rywalizację przed własną publicznością,
• Bohomolec — obowiązki prefekta studiów po Bohomolcu przejął Andrzej Bromirski,
• Steć — przekazano kuzynom Steciom,
• Drozd — dzisiaj czytałem długi wywiad z Drozdem,
• Staff — dzieci z rodziny Staffów,
• Batóg — księga pamiątkowa ofiarowana profesorowi Tadeuszowi Batogowi,
• Zych — rodzice Kasi i Marka Zychów.

I odmieniać się będą zatem (przymiotnikowo) również męskie nazwiska zakończone na samogłoski [y], [i]:

• Saloni — połączyły się z rodem Salonich,
• Biały — pomnik pamięci Onufrego Białego.

W przypadku niektórych nazwisk (jak Dąb czy Biber) problemem nie jest sama odmienność, tylko wzór odmiany, a dokładnie obecność albo nie wymian głoskowych. Traktują o tym reguły:

• odmiana imion, nazwisk, rzeczowników (IX): nazwiska zakończone na -ąb, -eł, -oł (i z miękkim p, b w odmianie),
• odmiana imion, nazwisk, rzeczowników (IX): nazwiska zakończone na -ec, -eć, -ek, -el, -eń, -er, -ew.

2. Mity nieodmienności polskich nazwisk

Mit nr 1: w tekstach urzędowych nie odmienia się nazwisk. Fakt: należy odmieniać.

Rzecz nie jest nowa, oto czytamy w „Dzienniku urzędowym do Gazety Lwowskiej” (pisownia oryginalna) z 18 października 1854 roku:

Macieja Pińczuka (…) wzywa się, aby do spadku po ś. p. Jaśku Pińczuku pozostałego (…) w terminie miesięcy trzech z stosownemi dowodami się zgłosił, po upływie bowiem tego terminu spadek rzeczony zgłaszającym się Maryi Pińczuk (…), Jaśkowi Pińczuk i Antoniemu Pińczuk pełnoletnim, w równych częściach przyznanym zostanie.

Powinno być rzecz jasna: Jaśkowi Pińczukowi i Antoniemu Pińczukowi.

Jak najczęściej argumentuje się brak odmiany w tekstach urzędowych? Nie będzie jasne, jaka jest podstawowa forma nazwiska (mianownik). Jeśli napiszemy, że coś przyznano Guziowi, to nie wiadomo, czy jest to pan Guź czy pan Guzio. To oczywiście może być problem. Jeśli jednak kontekst wymaga odmiany, trzeba ją wprowadzić: wyróżnienie II stopnia przyznaje się Jerzemu Guziowi. Postać mianownikową można podać, gdy jest taka potrzeba, na przykład w nawiasie: Zawiadamia się, że działka po zmarłym 13 stycznia Alfredzie Zębajle (Alfred Zębajła) zostanie wystawiona na licytację….

A jeśli ma być zachowana forma mianownikowa, należy „uformularzowić” pismo, dyplom, świadectwo, certyfikat, umowę itp., czyli tak sformułować tekst, jego układ, by nazwisko w formie podstawowej było wymagane przez budowę zdania. Na przykład Nagroda dla Marii Kępki albo Osoba nagrodzona: Maria Kępka.

Podobne konstrukcje pozwalające umieścić podstawową formę nazwiska:

Otrzymuje: Adam Nowak / Niniejszy (…) otrzymuje [i pod spodem] Adam Nowak

Laureat: Ada Nowakowska

Uczestnik: Kacper Zegadło

Imię i nazwisko: Zofia Szydło

Mit nr 2: ja decyduję, że moje nazwisko się nie odmienia. Fakt: o odmienności decyduje język, system, gramatyka.

W OPRACOWANIU

Mit nr 3: nie odmienia się nazwisk po słowie państwo. Fakt: po słowie państwo nazwiska odmienia się w liczbie mnogiej.

To standardowy problem choćby wszelkiego rodzaju zaproszeń, w tym ślubnych: mają zaszczyt zaprosić państwa Natalię i Karola [i tu pojawia się nazwisko w mianowniku]. Jeśli zapraszani noszą nazwisko Boruch, należy zapisać: mają zaszczyt zaprosić państwa Natalię i Karola Boruchów.

Podobnie:

gratulacje przesyłamy państwu Aleksandrze i Janowi Bajerom (forma celownika lm., nie: Aleksandrze i Janowi !Bajer)

wystąpią państwo Janina i Oleg Zawłaszczykowie (forma mianownika lm., nie: Janina i Oleg !Zawłaszczyk)

praca naukowa państwa Anny i Jacka Łojków (forma dopełniacza lm., nie: praca naukowa państwa Anny i Jacka !Łojek)

3. Które polskie nazwiska się nie odmieniają?

Gdy już przeszliśmy w punkcie powyższym przez różne mity i ambaje, teraz możemy powiedzieć o tym, które nazwiska polskie FAKTYCZNIE nie podlegają odmianie.

W OPRACOWANIU

4. Które polskie nazwiska mogą się nie odmieniać?

W OPRACOWANIU