115. Jakie słowa to liczebniki

1. Liczebniki w szkole i problemy z nimi związane

W szkolnych opowieściach o liczebnikach słyszy się zwykle, że:

• są one jedną z pięciu odmiennych części mowy,
• wskazują na liczbę obiektów, ilość substancji lub na kolejność obiektów,
• dzielą się na liczebniki główne (np. osiem, czterdzieści), zbiorowe (np. ośmioro, czterdzieścioro), ułamkowe (np. pół, ćwierć), porządkowe (np. ósmy, czterdziesty), mnożne (np. poczwórny), wielorakie (np. czworaki).

Czasem mówi się jeszcze o liczebnikach nieokreślonych, tworząc worek na wyrazy podające liczbę w sposób ogólnikowy, przybliżony (np. wiele, mnóstwo, mało, parę, trochę).

Podstawą powyższego podziału jest kryterium semantyczne (znaczenie słów). Problem jednak w tym, że podział wyrazów na części mowy (fachowo: funkcjonalna klasyfikacja leksemów) wg tego kryterium, czy też tylko wg tego kryterium, daje podział miejscami nielogiczny, nierozłączny, niewyczerpujący i nieweryfikowalny. W związku z tym w szkolnym podziale na części mowy kryterium semantyczne (najłatwiej zrozumiałe na wczesnym etapie nauki) uzupełnia się kryteriami gramatycznymi (zwykle fleksyjnymi, tj. mówiącymi o odmianie).

Więcej na temat można poczytać na blogu Dobrego słownika we wpisie To ile jest części mowy?.

Wróćmy do liczebników, z uwzględnieniem poszerzonego zestawu kryteriów: dołączmy fleksyjno-składniowe. I pomyślmy. Dwukrotnie znaczeniowo pasuje pod liczebniki, ale przecież morfologicznie i składniowo wygląda jak przysłówek… Pół ze względu na znaczenie wydaje się liczebnikiem, ale przecież się nie odmienia… Trzynasty ma taką definicję, jakby był liczebnikiem, ale przecież z oglądu jego odmiany i miejsca w budowie zdań wyglądałoby na to, że jest przymiotnikiem… A z drugiej strony jeszcze: połowa ma znaczenie jakby liczebnikowe, ale to przecież rzeczownik… I tak dalej.

Zajmijmy się więc teraz opisem tradycyjnie wydzielanych grup liczebnikowych i sprawdźmy, na ile są one liczebnikami wedle współczesnych opisów gramatycznych.

2. Liczebniki główne

Liczebniki główne razem z omawianymi poniżej liczebnikami zbiorowymi to jedyne dwie klasy zachowane we wszelkich podziałach na części mowy. Liczebniki główne to jednowyrazowe określenia na kolejne liczby naturalne:

1. jeden, dwa, trzy, cztery itd.
2. jedenaście, dwanaście, trzynaście itd.
3. dwadzieścia, trzydzieści, czterdzieści itd.
4. sto, dwieście, trzysta itd.
5. tysiąc, milion, miliard itd. (ale zob. uwagi o nich w dalszej części tekstu!)

Tak widziane liczebniki cechuje

3. Liczebniki zbiorowe

4. Liczebniki ułamkowe

5. Liczebniki porządkowe, mnożne i wielorakie

6. Inne reguły dotyczące liczebników

Polecamy jeszcze następujące reguły:

• (sposób zapisu) liczby: kropka po liczebnikach porządkowych zapisanych liczbowo (np. 5.),
• składnia: liczba rzeczownika po liczebniku złożonym (np. 13,3 i punkt procentowy),
• liczebniki: odmiana i składnia pojedynczych liczebników od pięciu wzwyż (np. pięć, dwadzieścia, dwieście),
• liczebniki: formy czasowników i rzeczowników stojących przy liczebniku głównym (i złożonym),
• liczebniki: formy przymiotników i imiesłowów przymiotnikowych stojących przy liczebniku.