127. Możliwe stopniowanie

1. Ogólna uwaga o stopniowaniu i notacja w Dobrym słowniku

To, czy przymiotnik się stopniuje, zależy od jego semantyki. Generalnie nie stopniują się przymiotniki relacyjne, czyli takie, które charakteryzują coś przez odniesienie do innego obiektu (np. szkolny, metalowy, karciany), a stopniują się przymiotniki jakościowe, czyli takie, które oznaczają nie tylko relację między dwoma przedmiotami, ale i jakąś cechę charakterystyczną przedmiotu (np. miły, wysoki, spokojny). Faktycznie jednak z jednej strony niemało przymiotników jakościowych realnie się nie stopniuje (o tym będzie mowa w kolejnym punkcie), a drugiej strony na dobrą sprawę każdy przymiotnik można stopniować, jeśli znajdziemy do tego odpowiedni kontekst, choć czasem będzie to brzmiało dziwnie, zaskakująco i może jak gra słów.

Dla przykładu, w podstawowym znaczeniu przymiotnik drewniany się nie stopniuje. Jednak w znaczeniu pochodnym nie jest to już wykluczone:

Na chwilę obecną nie jestem w stanie sobie przypomnieć bardziej drewnianego opisu czy wyznania, tłumaczącego przeszłość i motywacje bohatera fantastycznego (choć zapewne się takowe trafiały).

Następnie możliwa jest gra słów:

Gdyby węzeł gordyjski wyglądał tak jak przestrzenne zagadki w Knot, to do jego pokonania zdecydowanie lepsze od miecza byłyby tresowane korniki. To zabawa bardziej drewniana niż Pinokio – ale rozrywki pomimo tego całkiem tu sporo.

Jeśli standardowo niestopniowalny przymiotnik podlega w tekście stopniowaniu, zwykle jest to stopniowanie opisowe. W przypadku analogicznych przysłówków bywa różnie.

W Dobrym słowniku jako stopniowalne oznaczone są te przymiotniki, których formy stopnia wyższego i najwyższego zostały potwierdzone w odpowiedniej liczbie w tekstach.

Również sposób stopniowania był weryfikowany. Przeprowadzone zostały kwerendy, by ustalić, czy danemu przymiotnikowi albo przysłówkowi przysługuje stopniowanie opisowe czy stopniowanie syntetyczne; a może oba (i wtedy: które przeważa, a może oba są równie częste).

2. Informacja o braku stopniowania a możliwe stopniowanie

Istnieje w polszczyźnie wiele przymiotników (i przysłówków), które ze względów semantycznych mogłyby się stopniować (dałoby się różnicować natężenie cechy), jednak w uzusie bardzo rzadko występują w formach stopnia wyższego lub najwyższego.

Niestety słownikowe informacje dotyczące stopniowania przymiotników i przysłówków były chyba najbardziej niewiarygodne ze wszystkich informacji językowych podawanych w słownikach. Wyniki przeprowadzonych przez nas kwerend korpusowych dosłownie setki razy mijały się z tym, co zapisano w tych dziełach. Były to niezgodności każdego rodzaju, najwięcej jednak było chyba tych, w których w słowniku podawano syntetyczną formę stopnia wyższego, a tymczasem wychodziło na to, że dany wyraz albo stopniuje się opisowo albo się w ogóle nie stopniuje.

Podlinkowanie danego przymiotnika (lub przysłówka) do tej reguły oznacza więc, że można go stopniować opisowo (czyli z użyciem bardziej, najbardziej, np. bardziej charakterny, najbardziej charakterny), z rzadka też syntetycznie (np. charakterniejszy, najcharakterniejszy). Choć dla krótkich przymiotników lub przysłówków byłoby to tylko stopniowanie syntetyczne (np. markotnie, jeśli stopniowalibyśmy, to w postaci markotniej). Jeśli jednak w uzusie jest to czynione na tyle rzadko w porównaniu do frekwencji wszystkich form tego przymiotnika, to w haśle Dobrego słownika stopniowanie nie zostaje uwzględnione (przymiotnik opisywany jako niestopniowalny).

Czasem stopniowanie omawianych przymiotników pojawia się w tekstach nacechowanych stylistycznie, np. książkowo lub poetycko, por.

(…) tylko siła umysłu i dobrze wytrenowane ciało mogą zabrać nurka tam, „gdzie błękit jest najbłękitniejszy”.

Jeszcze bardziej wyraziste były oczy, modre jak najbłękitniejszy kryształ. Zimne i suche, jakby nigdy nie zaznały łez, jakby nie były częścią żywego ciała.

Sam przymiotnik błękitny opisany jest w Dobrym słowniku jako niestopniowalny.

3. Określenia typu dosyć, nieco, znacznie a przymiotniki niestopniowalne

Czy przymiotniki niestopniowalne można określać takimi określeniami, jak dosyć, raczej, ciut, znacznie, nieco i tym podobne? Problem jest bardzo interesujący. Wymienione modyfikatory przymiotników nie są tego samego rodzaju: raczej to partykuła, która nie intensyfikuje cechy, ale osłabia pewność sądu:

Ten stół w naszym pokoju jest raczej drewniany. Nie wiem, nie znam się.

Natomiast dosyć, nieco, trochę, ciut itp. istotnie modyfikują natężenie cechy nazywanej przez przymiotnik. Jeżeli połączymy je z przymiotnikami, których cechy semantyczne wykluczają stopniowanie (np. drewniany w podstawowym znaczeniu), to uzyskamy połączenia, które w normalnych kontekstach będą nieprawidłowe, np.

!Ten stół jest trochę drewniany.

!To jest trochę drewniany stół.

W autentycznych tekstach takie połączenia znajdziemy tylko w zdaniach, w których przymiotnik niestopniowalny ma znaczenie przenośne:

Jego dawny przyjaciel z podziemia (nieco drewniana rola Daniela Olbrychskiego) jest wiceministrem spraw zagranicznych, otoczonym przez zgraję intrygantów i karierowiczów, w większości zresztą z komunistycznego rozdania.

W takich przenośnych użyciach przymiotnik drewniany będzie zresztą stopniowany także w normalny sposób:

A potem w nagrodę pokażą nam jeden z dostępnych wyrazów twarzy, ten najbardziej drewniany.