354. Występujące razem pary słów powtarzanych lub podobnie brzmiących

1. Główna zasada

Od roku 2026 obowiązuje zasada, zgodnie z którą pary wyrazów równorzędnych, podobnie lub identycznie brzmiących i występujących zwykle razem, można zapisywać na trzy sposoby: z łącznikiem (tuż-tuż; trzask-prask; bij-zabij), przecinkiem (tuż, tuż; trzask, prask; bij, zabij) lub odstępem (tuż tuż; trzask prask; bij zabij). Tak pisownię uregulowała Rada Języka Polskiego w „Zasadach pisowni i interpunkcji polskiej” (Warszawa 2024) w reformie ortografii obowiązującej od 2026 roku. Przykłady nawiasowe cytujemy za tą publikacją.

Autorzy zmian nie wyjaśniają, jakie kategorie zestawień reprezentują podawane przykłady, a przez to nie zawężają zakresu oddziaływania reguły.

Warto jednak zauważyć, że o ile wiele par wyrazów podobnie lub identycznie brzmiących zapisuje się współcześnie na trzy sposoby, o tyle trójwariantywna pisownia nie tylko bywa obca uzusowi, ale wręcz nie może wchodzić w grę. Dostrzegamy, że ecie, pecie z przecinkiem nadaje się do rymowanek, a gdy ma funkcję rzeczownikową, to zapisywane jest raczej z łącznikiem (opowiadał jakieś ecie-pecie). Znów zapis z odstępem (ecie pecie) pojawia się w obu sytuacjach. Czy wskazaną wariantywność można odnieść do wyrazów hip-hop, second hand, hot dog? Tym zajmiemy się w kolejnych punktach.

2. Wątpliwości co do reformy ortografii 2026 i potrzeba klasyfikacji

Pary wyrazów powtarzanych lub podobnie brzmiących można podzielić na kilka kategorii, biorąc pod uwagę takie cechy, jak znaczenie, własności formalne, stopień utrwalenia w języku (a konkretnie to, czy mają status jednostek słownikowych czy doraźnie tworzonych połączeń).

Konstrukcje językowe składające się z takich samych lub analogicznych pod względem brzmieniowym segmentów są w polszczyźnie liczne – niektóre mają charakter równorzędny, inne nierównorzędny. Dla niektórych podstawową funkcją jest nazywanie (np. hip-hop), dla innych eksponowanie emocji (np. riki-tiki) czy spieszczanie przekazu (np. myju, myju). Wiele tego typu sformułowań ma charakter dźwiękonaśladowczy (np. tik-tak). Niektóre z nich są nośnikami pojedynczego znaczenia (bul-bul), inne mogą łączyć kilka treści (boogie-woogie). Zdarzają się sytuacje, gdy to samo połączenie, zależnie od kontekstu, przynależy do różnych części mowy (np. gadu-gadu jako rzeczownik i czasownik: w pierwszym znaczeniu jest synonimem rozmowy, w drugim – tego, że ktoś prowadzi rozmowę).

Tam, gdzie trojaka pisownia ma sens, tj. zgodna jest ze zwyczajem językowym, notujemy ją w hasłach, starając się układać warianty wedle frekwencji (o ile w oczywisty sposób wyniknie ona z tekstów). I choć w wielu wypadkach można zastosować trojaką pisownię, znajdziemy w polszczyźnie takie połączenia, w których postulowaną przez Radę wariantywność należałoby odrzucić lub ograniczyć. Dotyczy to pewnej liczby konstrukcji opisanych poniżej.

3. Zestawienia rzeczownikowe

Nasz przegląd ograniczenia trójwariantywności zapisu (z łącznikiem, z odstępem, z przecinkiem) zacznijmy od zestawień składających się z dwóch rzeczowników równorzędnych (ew. mających motywację niejasną). W tym wypadku

Druga grupa to wszystkie te zestawienia, które mają

4. Zestawienia przysłówkowe

Frazy mające znaczenie przysłówków mogą się składać z

5. Zestawienia wykrzyknikowe

Wykrzykniki to wyrazy, których podstawową funkcją jest wyrażanie emocji (oj!, aj!), wpływanie na reakcje/zachowania innych (wio!, stop!), nawiązywanie/kończenie kontaktu (hej!, halo, pa!). Jeśli je powtarzamy – np. po to, by uwydatnić emocje – stosujemy na ogół

6. Zestawienia pełniące funkcję różnych części mowy

Wiele zestawień zreduplikowanych pełni funkcję różnych części mowy.

7. Frazeologizmy z segmentami czasownikowymi

Z pewnością frazemów, które składają się z dwóch członów czasownikowych podobnych brzmieniowo, nie zapisuje się

8. Człony, których brzmienie przedłużamy

Obserwujemy ponadto, że najczęściej

9. Repetycje doraźne

Niektóre repetycje tworzone są doraźnie i obejmują bardzo różne grupy wyrazów. Mowa o powtórzeniach wprowadzanych dla

10. Powtórzenia wprowadzane dla ustalenia treści wyrazu

Chodzi tu o użycia mówione takiego rodzaju:

— Jutro muszę wstać rano.

— Rano rano czy o 10:00?

W języku mówionym drugie wystąpienie słowa rano będzie wyraźnie wyróżnione akcentem, jednak trudno ustalić właściwą konwencję ortograficzną dla takich sytuacji. Dobrze by było, aby ta konwencja pozwalała

11. Niektóre wyrażenia pochodzenia obcego

Zasady ortograficzne, które opisaliśmy, nie dotyczą przykładów, których człony w języku źródłowym wykazują samodzielność, a uległy leksykalizacji, np. yin yang, żeń-szeń, jiu-jitsu. Autonomia ich komponentów polega na tym, że każdy z elementów współtworzących zestawienie funkcjonuje również w języku źródłowym jako samodzielny wyraz. Jednak w języku pochodzenia, a zwłaszcza w polszczyźnie, która nas tu przede wszystkim interesuje, funkcjonują